Artykuły

26-04-2005

Hełmy


Opis i charakterystyka hełmów występujących we wczesnym średniowieczu.
Strój / Zbroja
Arnor

Hełm to jedyny element uzbrojenia ochronnego, który w niewiele zmienionej formie przetrwał do dnia dzisiejszego i jest w użyciu do jakiego go pierwotnie stworzono. Warto też zauważyć, że nie tylko wojskowe hełmy, ale i kaski wszelkiego typu mają swój rodowód w okryciu głowy, jakiego używali nasi praprzodkowie. Kiedy młody woj staje przed perspektywą zakupu hełmu ma nie lada kłopot. Mnogość modeli i rodzajów sprawia, że można czuć się nieco zagubionym w tym gąszczu "szłomów" , "normanów" i "okularów".

Mam nadzieje, że krótki opis kilku podstawowych modeli hełmów używanych we wczesnym średniowieczu przybliży choć nieco ogólne o nich pojecie młodych wojów. Położenie polski u zbiegu kultur wschodniej i zachodniej od początków jej istnienia sprawiało, że narażona była na wpływy obydwu z nich. Dodając fakt znanych nam kontaktów Słowian ze Skandynawiami sprawia, że można zaryzykować stwierdzenie, iż w skład uzbrojenia (w tym też ochronnego w postaci hełmów) wczesnych Słowian wchodziły modele i typy używane we wszystkich kulturach z jakimi mieli oni kontakt.

Norman

Na pierwszy ogień wezmę model stożkowego hełmu, którego dzwon wykuto z jednego lub dwóch (zespolonych na szczycie) kawałków metalu. Nazywane często (błędnie łącząc ich rodowód ze skandynawskimi Normanami) "normanem" stanowią grupę hełmów, których używano szeroko miedzy X i XIII wiekiem. Z tego powodu ciężko datować jest dwa polskie znaleziska tego typu wydobyte z jezior Lednickiego i Orchowskiego czy też inne jak znalezisko z Olmutz na Morawach.

Na pierwszy ogień wezmę model stożkowego hełmu, którego dzwon wykuto z jednego lub dwóch (zespolonych na szczycie) kawałków metalu. Nazywane często (błędnie łącząc ich rodowód ze skandynawskimi Normanami) "normanem" stanowią grupę hełmów, których używano szeroko miedzy X i XIII wiekiem. Z tego powodu ciężko datować jest dwa polskie znaleziska tego typu wydobyte z jezior Lednickiego i Orchowskiego czy też inne jak znalezisko z Olmutz na Morawach.


Rys 1 Hełm znaleziony na Ostrowie Lednickim datowany na X wiek

Rys 2 Replika hełmu wydobytego z jez. Orchowskiego

Rys 3 Hełm znaleziony na Morawach

Hełmy tego typu zaopatrzone są w nosale, a niektóre z nich (jak model z jez. Lednickiego) na nosalu posiada haczyk do zaczepiania czepca kolczego co mówi nam, iż używano ich właśnie z tego typu zasłonami kolczymi chroniącymi kark i część twarzy.


Rys 4 Otworki pod kolczugę lub wyściółkę widoczne w replice hełmu z jez. Lednickiego

Otworki wokół dolnej krawędzi hełmów świadczą o pierwotnej obecności wyściółki wewnątrz dzwonów. Inna teoria (odrzucana przez większość badaczy) mówi, że do nich to doczepiano czepiec kolczy.

Św. Wacław

Dość ciekawym zjawiskiem wśród hełmów stożkowych wykutych z jednej sztuki metalu jest hełm zwany potocznie św. Wacławem. Ten datowany na X lub XI w. hełm wykuto podobnie jak inne z jednego kawałka żelaza ale zaopatrzono go w nosal, który jest bogato zdobiony i stanowi (w przeciwieństwie do innych hełmów tego typu) integralną jego cześć.


Rys 5 św. Wacław datowany na X - XI w.

Rys 6 Wierna replika hełmu św. Wacława

Można bez strachu założyć iż, hełm znajdujący się obecnie w katedrze w Pradze jest ewenementem i niepowtarzalnym okazem co tym bardziej dziwi kiedy widzi się różnorakie wariacje wykorzystujące jako wzór hełm z Pragi.


Rys 7 Różne wariacje hełmu św. Wacława

Żebrowy i Spangehelm

Jednymi z najczęściej spotykanych hełmów wczesnych w ruchu rycerskim są hełmy żebrowe i segmentowe. Nazwy tych hełmów wzięły się od ich konstrukcji. W hełmach tych dzwon wykonany był z kilku płatów przytwierdzonych do siebie nitami (na zakładkę) w hełmach segmentowych.


Rys 8 Hełm segmentowy (spangehelm)

Rys 9 Replika hełmu segmentowego*

lub przynitowanych do poprzecznie biegnących "żeber" w przypadku żebrowych zwanych czasem obręczowymi.


Rys 10 Konstrukcja hełmu żebrowego

Obydwa te rozwiązania konstrukcyjne ustępowały znacznie pod względem walorów ochronnych (wytrzymałościowych) hełmom z jednego kawałka metalu, ale były o wiele prostsze w wykonaniu a co za tym idzie o wiele tańsze i szerzej dostępne. Podobnie jak w przypadku szłomów o rodowodzie wschodnim i dzwonów kutych z jednej sztuki metalu także i te hełmy uzupełniano czepcem kolczym chroniącym kark.

Giermund i Vendel

Jednymi z częściej spotykanych wśród odtwórców kultury wikingów hełmów są modele z okularami wzorowane na hełmach z okresu Vendel lub z o wiele póŹniej datowanego znaleziska zwanego hełmem z Gjermundbu.


Rys 11 Hełm z Gjermundbu

Sam pochówek datowany jest na ok. 970 rok jednak hełmy takie jak znaleziony w nim okaz spotyka się w kulturze Vendel. Pozostałe przedmioty stanowiące uzbrojenie pochowanego tam bogatego wojownika wskazują na drugą połowę X w. zatem znalezisko to jest nie lada zagadką dla badaczy.

Niezależnie jednak od rzeczywistej daty powstania tego hełmu nie sposób oprzeć się stwierdzeniu, że jest on jednym z tych elementów, które każdemu zainteresowanemu człowiekowi kojarzą się z epoką wikińską. Od 1943 r., kiedy odkryto go powstały setki rekonstrukcji mocno bądŹ luŹno bazujących na owym znalezisku.


Rys 12 Jedna z wierniejszych rekonstrukcji hełmu z Gjermundbu

Wraz z hełmem znaleziono też broń oraz pancerz kolczy. Ponieważ fragment kolczugi znaleziono w bezpośredniej bliskości dolnej krawędzi hełmu wnioskujemy, że była ona przymocowana do tylnej jego części. Ciekawostką jest fakt, iż blachy dzwonu hełmu były podwójne z grubszą blachą od wewnątrz.

Wspomniana już wcześniejsza epoka Vendel czyli około VI wieku poprzez znaleziska również daje nam wyobrażenie o używanych wtedy hełmach. Jak już pisałem były one podobne do hełmu z Gjermundbu, lecz różniły się nieco. Wystarczy spojrzeć na poniższą fotografią by dostrzec istotne różnice w konstrukcji jak i wyglądzie hełmu.


Rys 13 Hełm z epoki Vendel

Rys 14 Rekonstrukcja hełmu typu Vendel

Wśród współczesnych wikingów spotyka się też hełmy żebrowe z różnorakimi osłonami twarzy.


Rys 15 Hełm z osłoną twarzy*

C.D.N.